مقدمه
چک بهعنوان یکی از رایجترین اسناد تجاری در نظام اقتصادی کشور، نقشی حیاتی در مبادلات مالی ایفا میکند. امضاکنندگان چک شامل صادرکننده، ضامن و ظهرنویسان هستند که در بسیاری از موارد، طبق قانون، در برابر دارنده چک دارای مسئولیت تضامنی بوده و متعهد به پرداخت وجه چک میباشند. در این مقاله به بررسی دقیق این مسئولیت در چارچوب قانون سابق و قانون جدید صدور چک خواهیم پرداخت.
مسئولیت تضامنی در اسناد تجاری چیست؟
مسئولیت تضامنی به این معناست که دارنده سند میتواند برای وصول وجه سند، به هر یک از امضاکنندگان آن بهتنهایی یا بهصورت جمعی مراجعه کند، بدون آنکه ملزم به رعایت ترتیب یا تقدم باشد.
در مورد چک، این مسئولیت بر عهده افراد زیر قرار دارد:
- صادرکننده چک
- ظهرنویسان (انتقالدهندگان چک از طریق پشتنویسی)
- ضامنان (کسانی که پرداخت چک را از سوی شخص خاصی تضمین میکنند)
مسئولیت تضامنی در قانون تجارت (مبنای اصلی)
با وجود آنکه قانون صدور چک بهصراحت به مسئولیت تضامنی اشاره نمیکند، اما ماده ۲۴۹ قانون تجارت چنین تصریحی را دارد:
«براتدهنده، کسی که برات را قبول کرده و ظهرنویسها در مقابل دارنده برات مسئولیت تضامنی دارند…»
از آنجا که چک نیز از مصادیق اسناد تجاری به مفهوم خاص است، این قاعده بر آن نیز حاکم است و بنابراین، مسئولیت تضامنی در دعاوی چک نیز پذیرفته شده است.
مسئولیت تضامنی در قانون سابق صدور چک
در قانون قدیم صدور چک (مصوب ۱۳۵۵) اشاره مستقیمی به مسئولیت تضامنی نشده بود، اما با توجه به استناد آن قانون به قواعد عمومی اسناد تجاری، دادگاهها و رویه قضایی با تکیه بر قانون تجارت، مسئولیت تضامنی امضاکنندگان چک را به رسمیت میشناختند.
تغییرات قانون جدید صدور چک (اصلاحی ۱۳۹۷ و اجرایی از سال ۱۴۰۰)
در قانون جدید، تمرکز اصلی قانونگذار بر سیستمی شدن فرآیند صدور و انتقال چک از طریق سامانه صیاد است. در نتیجه:
- ظهرنویسی سنتی چکهای صیادی برای انتقال اعتبار ندارد.
- تنها انتقال ثبتشده در سامانه صیاد قانونی و معتبر است.
- بنابراین، مسئولیت ظهرنویس در چکهای جدید عملاً منتفی است.
- اما در چکهای غیرصیادی (قدیمی)، ظهرنویسی همچنان معتبر و منشأ مسئولیت تضامنی است.
تفاوت ضامن و ظهرنویس در مسئولیت تضامنی
- ظهرنویس: در قبال دارنده چک و ظهرنویسان بعد از خود مسئول پرداخت کل مبلغ چک است.
- ضامن: فقط در برابر شخصی که از او ضمانت کرده (صادرکننده یا ظهرنویس)، متعهد است.
بنابراین، دامنه مسئولیت ضامن محدودتر از مسئولیت ظهرنویس است و بهشکل تضامنی عام محسوب نمیشود.
مسئولیت تضامنی در چکهای شرکتها و اشخاص حقوقی
طبق ماده ۱۹ قانون صدور چک:
در صورتی که چک توسط نماینده یک شخص حقوقی (شرکت) صادر شده باشد، هم شرکت و هم امضاکننده چک متضامناً مسئول پرداخت وجه چک هستند.
همچنین، اگر امضاکننده، شخصاً باعث صدور چک بیمحل باشد، ممکن است مسئولیت کیفری نیز داشته باشد.
انتقال چک و مسئولیت در چکهای جدید و قدیمی
| نوع چک | وضعیت ظهرنویسی | امکان مسئولیت تضامنی ظهرنویس |
|---|---|---|
| چکهای قدیمی (قبل از ۱۴۰۰) | ✅ معتبر | ✅ مسئولیت تضامنی وجود دارد |
| چکهای صیادی (از ۱۴۰۰ به بعد) | ❌ بیاعتبار | ❌ مسئولیت ظهرنویس منتفی است |
یادآوری: در چکهای جدید، فقط انتقال از طریق ثبت در سامانه صیاد معتبر است.
آیا میتوان از ظهرنویس به استناد گواهی عدم پرداخت، اجرائیه گرفت؟
خیر. ماده ۲۳ قانون جدید صدور چک، امکان درخواست صدور اجرائیه صرفاً علیه صادرکننده را پیشبینی کرده است، نه علیه ظهرنویسان. برای مطالبه از ظهرنویس باید دادخواست حقوقی مستقل مطرح شود.
مزایای بیاعتبار شدن ظهرنویسی در چکهای جدید
- جلوگیری از جعل و سرقت چک
- قابل رهگیری بودن انتقالها
- جلوگیری از سوء استفاده در صورت مفقودی چک
- کاهش چشمگیر چکهای برگشتی
- تسهیل شناسایی هویت انتقالدهنده و گیرنده
نتیجهگیری
- مسئولیت تضامنی صادرکننده و ظهرنویس چک از قواعد قدیمی قانون تجارت نشأت گرفته و همچنان در چکهای قدیمی پابرجاست.
- در چکهای جدید (صیادی)، با حذف امکان ظهرنویسی سنتی، عملاً این مسئولیت برای ظهرنویس ایجاد نمیشود.
- با این حال، مسئولیت ضامن و صادرکننده همچنان میتواند مورد استناد قرار گیرد.
اگر چکی در اختیار دارید که در خصوص مطالبه آن از ظهرنویس، ضامن یا صادرکننده دچار ابهام شدهاید، مشاورۀ حقوقی تخصصی میتواند از تضییع حق شما جلوگیری کند.
مشاوره تخصصی در دعاوی چک کاشان – دفتر وکالت سید میثم رضویه و سوده مینویی
📍 کاشان، بلوار دانش، دانش ۲۳، مجتمع امین، طبقه چهارم
📞 تماس: ۰۳۱۵۵۸۰۱۰۴۱ | : ۰۹۱۳۳۶۳۷۳۶۷
🌐 سایت: www.vakilkashan.com
مسئولیت ظهرنویس چک در قانون جدید و مهلت طرح دعوی علیه او
فهرست مطالب
- معنای ظهرنویسی در چک
- مسئولیت ظهرنویس در چکهای صیادی
- مهلت قانونی طرح دعوی علیه ظهرنویس
- آیا ظهرنویس همچون صادرکننده مسئول است؟
- مرجع صالح برای اقامه دعوی علیه ظهرنویس
1. ظهرنویسی در چک به چه معناست؟
در حقوق تجارت، ظهرنویسی یا پشتنویسی چک عملی است که دارنده چک با نوشتن نام و امضا در پشت چک، آن را به شخص دیگری منتقل میکند. ظهرنویس همزمان نقش انتقالدهنده و متعهد به پرداخت وجه چک در صورت عدم پرداخت را دارد.
در چکهای سنتی (غیرصیادی) این انتقال با پشتنویسی انجام میشد، اما در چکهای صیادی (جدید)، انتقال صرفاً از طریق ثبت اطلاعات انتقالگیرنده در سامانه صیاد معتبر است.
2. مسئولیت ظهرنویس در چک صیادی
در قانون جدید صدور چک (اصلاحی ۱۳۹۷)، برای انتقال چک باید عملیات انتقال در سامانه صیاد ثبت شود. بنابراین:
- اگر انتقال صرفاً از طریق امضا در پشت چک انجام شده باشد اما در سامانه صیاد ثبت نشده باشد، اعتبار حقوقی ندارد.
- در نتیجه، ظهرنویس در چک صیادیای که بهصورت قانونی ثبت نشده، مسئولیتی در قبال دارنده ندارد.
با این حال، اگر چک از دسته چکهای قدیمی (غیرصیادی) باشد، همچنان میتوان ظهرنویس را مسئول دانست و از او مطالبه وجه نمود.
3. آیا ظهرنویس مانند صادرکننده مسئول پرداخت است؟
بله، اما با شرایطی:
📌 طبق ماده ۲۴۹ قانون تجارت:
«ظهرنویس و صادرکننده در برابر دارنده سند، مسئولیت تضامنی دارند.»
یعنی دارنده چک میتواند کل مبلغ چک را از صادرکننده یا هر یک از ظهرنویسان مطالبه کند. اما شرط آن این است که:
- انتقال چک به صورت قانونی و معتبر انجام شده باشد.
- در مهلت قانونی برگشت چک و طرح دعوی، اقدام شده باشد.
4. مهلت قانونی طرح دعوی علیه ظهرنویس
طبق ماده ۳۱۵ قانون تجارت:
- اگر چک در همان شهری صادر و باید پرداخت شود: ۱۵ روز مهلت برگشت دارد.
- اگر چک از شهری به شهر دیگر صادر شده: ۴۵ روز مهلت برگشت دارد.
اگر دارنده چک در این بازه اقدام نکند:
- دعوی او علیه ظهرنویس مسموع نیست.
- و اگر وجه چک به دلایل مربوط به بانک پرداخت نشود، حتی علیه صادرکننده نیز دعوی پذیرفته نخواهد شد.
🔴 نکته مهم: ثبت گواهی عدم پرداخت در سامانه بانک، شرط کلیدی برای حفظ حق مطالبه است.
5. مرجع طرح دعوی علیه ظهرنویس
بر اساس قانون آیین دادرسی مدنی، اگر محل اقامت صادرکننده و ظهرنویس متفاوت باشد، دارنده چک میتواند:
- در دادگاه محل اقامت هر یک از خواندگان (مثلاً صادرکننده در تبریز، ظهرنویس در تهران)
- یا در محل پرداخت چک
دعوا را طرح کند.
مثلاً میتواند هم در تهران و هم در تبریز اقامه دعوی کند.
نتیجهگیری
در قانون جدید، فقط ظهرنویسی ثبتشده در سامانه صیاد معتبر است و در غیر این صورت، مسئولیتی متوجه انتقالدهنده نخواهد بود. اما در چکهای قدیمی، ظهرنویس همچنان مانند صادرکننده دارای مسئولیت تضامنی است و میتوان علیه او اقامه دعوی کرد، مشروط به آنکه:
- چک در مهلت قانونی برگشت خورده باشد،
- دعوی در مهلت مقرر و مرجع صالح طرح شده باشد.
خدمات حقوقی ما در زمینه دعاوی چک
اگر در خصوص ظهرنویسی چک یا مسئولیت امضاکنندگان آن دچار ابهام هستید، دفتر وکالت ما با سابقهای تخصصی در پروندههای مالی و بانکی آماده ارائه مشاوره حقوقی و پیگیری پروندههای مرتبط با چک است.
📍 کاشان، بلوار دانش، دانش ۲۳، مجتمع امین، طبقه چهارم
📞 ۰۳۱۵۵۸۰۱۰۴۱ | : ۰۹۱۳۳۶۳۷۳۶۷
🌐 www.vakilkashan.com
