📍 کاشان | www.vakilkashan.com
🔷 مقدمه
جهیزیه، اگرچه مفهومی سنتی در ساختار خانوادههای ایرانی است، اما از حیث حقوقی یکی از مناقشهبرانگیزترین و پرتکرارترین موضوعات در دعاوی خانوادگی محسوب میشود. در این نوشتار، به شیوهای عالمانه، مستند و تحلیلی، به ابعاد گوناگون «استرداد جهیزیه» پرداخته و سعی میشود از منظر قانون، فقه، رویه قضایی و اصول آیین دادرسی، جایگاه و شرایط تحقق این حق مالی زن تبیین شود.
🔹 معنای حقوقی جهیزیه و مبنای تملک زن
جهیزیه در اصطلاح عرفی، مجموعه اموالی است که خانواده زوجه به قصد تجهیز زندگی مشترک، در اختیار زوجین قرار میدهند. اما از منظر حقوقی، این اموال تملیک نمیشوند، بلکه اذن در انتفاع از آنها به زوج داده میشود.
🔖 مطابق با اصل تصرف و قاعده «الید ید الامانة»، زوجه همچنان مالک عین اموال باقی میماند و زوج حق تصرفی جز استفاده در محدوده متعارف ندارد.
📚 ماده ۱۱۱۸ قانون مدنی:
«زن مستقلاً میتواند در دارایی خود هر تصرفی را که بخواهد بکند.»
⚖️ عناصر قانونی استرداد جهیزیه
استرداد جهیزیه بهمثابه یک دعوی مالی در بستر خانواده مطرح میشود و مبتنی بر اثبات مالکیت زوجه بر اموال موجود در اقامتگاه مشترک است. بار اثبات در این دعوی با مدعی مالکیت، یعنی زن است.
مهمترین عناصر دعوی:
- احراز مالکیت زوجه
- اثبات ورود اموال به منزل زوجین
- اثبات بقاء عین یا تلف شدن آن
- احراز عدم انتقال مالکیت به شوهر (عدم هبه یا بیع)
📜 نقش سیاهه یا فهرست جهیزیه
در حقوق ایران، بهویژه با رویکرد عملگرایانه محاکم خانواده، فهرست جهیزیه (سیاهه) اصلیترین سند اثبات مالکیت زن بر جهیزیه است.
✅ اگر فهرست اموال به امضای زوج یا خانواده او رسیده باشد، این سند عادی در محاکم دارای اعتبار اثباتی قوی است و دعوی را تسهیل میکند.
📌 در غیاب فهرست امضا شده، میتوان از ادله دیگری نظیر شهادت شهود، فاکتورهای خرید، تصاویر، فیلمها و حتی اقرار زوج بهره گرفت.
🧾 دلایل اثبات مالکیت بر جهیزیه (با یا بدون فهرست)
| نوع دلیل | اعتبار حقوقی | نکات |
|---|---|---|
| سیاهه امضاشده | قوی | دلیل اصلی و مستقیم |
| فاکتورهای خرید | متوسط | در صورت درج نام زوجه |
| شهادت | بستگی به شهود | نیازمند شهود بیطرف و مطلع |
| اقرار شوهر | قوی | در صورت صراحت |
| عکس و فیلم | مکمل | نیازمند تطبیق مکانی و زمانی |
🏛️ مراحل دادرسی استرداد جهیزیه
دعوی استرداد جهیزیه، غالباً به یکی از سه صورت طرح میشود:
- همزمان با دعوی طلاق
- پس از طلاق
- پیش از طلاق در هنگام نشوز یا ترک منزل
روند قضایی به ترتیب زیر است:
- تنظیم دادخواست از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی
- ارائه فهرست جهیزیه و دلایل اثباتی
- رسیدگی در دادگاه خانواده محل سکونت زوج
- ارجاع به کارشناس رسمی دادگستری جهت ارزیابی اموال
- صدور رأی و ارجاع به اجرای احکام
👨⚖️ اجرای حکم استرداد؛ ورود به منزل با حکم قضایی
در مواردی که زوج از تحویل جهیزیه استنکاف میورزد، یا زن امکان ورود به منزل ندارد، دادگاه با استناد به ماده ۱۱۰ قانون اجرای احکام مدنی و ماده ۴۴ قانون حمایت خانواده، دستور ورود مأمور اجرای احکام با نیروی انتظامی را صادر میکند.
✅ اقلام توقیفی به نفع زوجه صورتجلسه شده و جهت تحویل به وی منتقل میشود.
💰 مطالبه بهای جهیزیه در صورت تلف
چنانچه زوجه اثبات کند که اموالش تلف شده یا زوج از استرداد آنها امتناع دارد، میتواند طبق مواد ۳۲۸، ۳۳۱ و ۳۳۶ قانون مدنی، قیمت روز جهیزیه با لحاظ استهلاک را مطالبه کند.
📌 در این موارد، کارشناس موظف است قیمت مستعمل اقلام را تعیین نماید و نه قیمت نو.
🧕 نگاه فقه امامیه به جهیزیه
در فقه شیعه، اصل بر بقاء مالکیت زوجه نسبت به اموال جهیزیه است. بر اساس قواعد:
- «الاصل بقاء الملک»
- «الاذن لا یقتضی التملیک»
- «من اتلف مال الغیر فهو ضامن»
فقها، تصرفات زوج در جهیزیه را صرفاً اذنی و در حد استفاده عرفی میدانند و نه مالکانه. بنابراین، هرگونه تصرف مازاد، موجب ضمان است.
🧑⚖️ نقش وکیل در استرداد جهیزیه
در بسیاری از پروندههای استرداد جهیزیه، دستکاری فهرست، انکار زوج، عدم دسترسی زوجه به منزل، یا امحای آثار جهیزیه توسط خانواده زوج، باعث بروز تعارضات پیچیده میشود.
وکیل با اشراف بر قواعد دادرسی، ادله اثبات دعوی، شیوه تعامل با کارشناسان و تجربیات اجرایی، میتواند به نحو مؤثری از تضییع حقوق موکل خود جلوگیری کند.
✅ نتیجهگیری
جهیزیه نه هدیه است، نه بخشش؛ بلکه مالکیت کامل و حقوقی زن بر اموالی است که به خانه شوهر میبرد. هرچند بهظاهر ابزار آغاز زندگی مشترکاند، اما در عالم حقوق، موضوع دعوی، خواسته و حتی مستند اجرای احکام هستند.
تسلط بر قواعد استرداد جهیزیه، شناخت سازوکار دادرسی، اشراف بر رویه محاکم خانواده و آگاهی از ظرفیتهای فقهی، شرط توفیق در اینگونه دعاوی است.
📍 دفتر وکالت سید میثم رضویه و سوده مینویی – کاشان
🎓 وکلای پایه یک دادگستری | متخصص دعاوی خانواده از جمله استرداد جهیزیه
📌 آدرس: کاشان، بلوار دانش، دانش ۲۳، مجتمع امین، طبقه چهارم
📞 ۰۳۱۵۵۸۰۱۰۴۱ | 📱 : ۰۹۱۳۳۶۳۷۳۶۷
🌐 وبسایت: www.vakilkashan.com
