اعتراض به تشخیص اراضی ملی و اثبات مالکیت اراضی از مستثنیات

در نظام حقوقی ایران، موضوع ملی شدن اراضی و تفکیک آن از مستثنیات اشخاص حقیقی و حقوقی، از مسائل مهم و پرچالش به‌ویژه در دعاوی حقوقی مناطق روستایی، کشاورزی، و حریم‌های شهری است. اعتراض به ملی شدن اراضی می‌تواند مسیر اثبات مالکیت، ابطال اسناد دولتی و در نهایت رفع تصرف را هموار کند. در ادامه به بررسی فرآیندهای قانونی اعتراض به ملی شدن اراضی و اثبات مالکیت می‌پردازیم:

۱. مفهوم زمین‌های ملی شده چیست؟

زمین‌هایی که فاقد سابقه احیا و عمران توسط اشخاص هستند و به صورت طبیعی و بکر باقی مانده‌اند (مانند جنگل‌ها، مراتع طبیعی، کوهستان‌ها و اراضی بایر)، به استناد قانون ملی شدن جنگل‌ها مصوب 1341/10/27، ملی محسوب شده و تحت اختیار دولت قرار می‌گیرند. اگر سند مالکیتی بدون سابقه احیا صادر شده باشد، فاقد اعتبار است. اما اراضی احیاشده پیش از تاریخ مذکور، در شمار مستثنیات قرار می‌گیرند.

۲. مراجع اعتراض به تشخیص ملی بودن اراضی

اعتراض به تشخیص ملی بودن اراضی به دو روش ممکن است:

۲.۱. کمیسیون ماده واحده (موضوع قانون تعیین تکلیف اراضی اختلافی مصوب 1367)

• مرجع اولیه رسیدگی به اعتراضات اشخاص حقیقی و حقوقی نسبت به برگ تشخیص منابع طبیعی.
• رأی کمیسیون قابل اعتراض در دادگاه عمومی حقوقی محل وقوع ملک است.
• مستند: آراء وحدت رویه دیوان‌عالی کشور به شماره ۶۰۱ مورخ ۱۳۷۴/۰۷/۲۸ و ۶۶۵ مورخ ۱۳۸۳/۰۱/۱۸.

۲.۲. شعب ویژه دادگاه عمومی حقوقی مرکز استان

• مطابق تبصره ۱ ماده ۹ قانون افزایش بهره‌وری بخش کشاورزی مصوب ۱۳۸۹، صلاحیت رسیدگی به اعتراضات و دعاوی ناشی از ملی شدن اراضی به شعب ویژه محول شده است.
• این مسیر، مجزا از کمیسیون ماده واحده است و اشخاصی که قبلاً از طریق کمیسیون اقدام کرده‌اند، مجاز به استفاده از این مسیر نمی‌باشند.

۳. مدارک لازم جهت اعتراض و اثبات مالکیت

برای اثبات مالکیت یا اعتراض مؤثر به برگ تشخیص منابع طبیعی، مدارک زیر پیشنهاد می‌شود:

• سند رسمی مالکیت یا اصلاحات ارضی
• سند عادی دارای سابقه احیا
• نقشه UTM دقیق
• نظریه کارشناسی
• تصاویر هوایی سال‌های قبل
• استشهادیه شهود محلی
• گواهی نسق زراعی یا اسناد واگذاری جهاد سازندگی
• مدارک احراز سمت (اصل، وکیل، نماینده قانونی)

۴. نحوه اعتراض مالکین مشاعی

• هر یک از مالکین مشاع می‌تواند به تشخیص ملی بودن نسبت به سهم خود اعتراض کند.
• اگر یک مالک مشاع نسبت به کل پلاک اقدام نماید، سایر شرکاء نمی‌توانند مجدداً اعتراض مستقل کنند و فقط می‌توانند اعتراض ثالث تقدیم کنند.

۵. مهلت اعتراض

مطابق تبصره ۱ ماده ۹ قانون افزایش بهره‌وری کشاورزی، هیچ‌گونه محدودیت زمانی برای اعتراض به برگ تشخیص منابع طبیعی وجود ندارد و اعتراض در هر زمان قابل استماع است.

۶. اثر اعتراض به برگ تشخیص

• اعتراض مانع قطعیت برگ تشخیص منابع طبیعی می‌شود.
• تا تعیین‌تکلیف نهایی، سند مالکیت به نام دولت صادر نخواهد شد یا اگر صادر شده باشد، قابل ابطال از طریق دادگاه است.

۷. نحوه طرح دعوای ابطال سند منابع طبیعی

پس از صدور رأی قطعی مبنی بر خروج ملک از اراضی ملی:

• می‌توان دعوای ابطال سند دولتی (اداره منابع طبیعی) را در دادگاه عمومی حقوقی محل وقوع ملک مطرح کرد.
• در صورت انتقال ملک به غیر، خواسته باید شامل ابطال سند ثالث و خلع ید نیز باشد.

نکته: بدون طی مراحل اعتراض قانونی و نقض برگ تشخیص، طرح مستقیم دعوای اثبات مالکیت یا ابطال سند دولت، با قرار عدم استماع مواجه خواهد شد (ماده ۲ قانون آیین دادرسی مدنی).

۸. اعتراض شخص ثالث

اگر رأی کمیسیون یا دادگاه صادر شده باشد و شخصی که ذی‌نفع بوده اما در دعوا شرکت نداشته، می‌تواند از طریق اعتراض ثالث در مهلت قانونی (۲۰ روز از اطلاع) اقدام نماید.

۹. آیا دارنده سند عادی می‌تواند اعتراض کند؟

بله. صرف داشتن سند عادی مانع طرح اعتراض نیست، مشروط بر اینکه مدارک مؤید احیا، تصرف و سابقه زراعی ضمیمه گردد.

۱۰. منابع طبیعی هم می‌تواند اعتراض کند؟

بله. اداره منابع طبیعی نیز در مواردی که تشخیص مستثنیات را نادرست بداند، می‌تواند نسبت به رأی اعتراض نماید.

۱۱. تاریخچه و تحول مراجع صلاحیت‌دار

نتیجه‌گیری

اعتراض به ملی شدن اراضی، فرآیندی چندمرحله‌ای و فنی است که نیازمند شناخت دقیق مراجع صلاحیت‌دار، تهیه اسناد متقن، و ارائه دلایل مستدل مبنی بر احیا، تصرف، و سابقه‌ی زراعی ملک است. مشاوره حقوقی تخصصی در هر مرحله می‌تواند از بروز اشتباهات جبران‌ناپذیر جلوگیری کند.

تماس با ما جهت مشاوره تخصصی

دفتر وکالت سوده مینویی و سید میثم رضویه

📍 کاشان، بلوار دانش، دانش ۲۳، مجتمع امین، طبقه چهارم
📞 ۰۳۱۵۵۸۰۱۰۴۱
📱 واتساپ: ۰۹۱۳۳۶۳۷۳۶۷
🌐 www.vakilkashan.com