در سالهای اخیر، سایتهای تبلیغاتی نظیر دیوار، شیپور و سایر بسترهای آگهی رایگان، به بستری پُرکاربرد برای تبادل کالا و خدمات بدل شدهاند. اما در دل همین فضا، مجرمان سایبری از این موقعیت سوءاستفاده کرده و با انتشار آگهیهای فریبنده، اقدام به کلاهبرداری اینترنتی میکنند.
🎯 هدف این مقاله: شناخت دقیق شیوههای کلاهبرداری در سایتهای تبلیغاتی، تحلیل حقوقی آن و ارائه راهکارهایی برای کاربران و قربانیان.
کلاهبرداری اینترنتی چیست ؟
کلاهبرداری اینترنتی به معنای سوءاستفاده از بستر فضای مجازی برای فریب افراد و تحصیل مال یا اطلاعات از آنهاست. از نمونههای رایج این جرم میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- ارسال ایمیلهای فیشینگ و لینکهای جعلی
- ساخت فروشگاه یا صفحه اینستاگرامی دروغین
- سوءاستفاده از اعتماد قربانی از طریق پیامک، تماس یا چت آنلاین
- نصب بدافزار یا سرقت اطلاعات بانکی
هشدار: مجرمان اینترنتی با بهرهگیری از دانش روانشناسی و مهندسی اجتماعی، قربانیان را در دام خود گرفتار میکنند.
انواع روشهای کلاهبرداری اینترنتی
- فیشینگ (Phishing): سرقت اطلاعات بانکی از طریق ایمیلها یا پیامهای جعلی.
- اسکم سرمایهگذاری: پیشنهادات دروغین ارز دیجیتال، سهام یا پروژههای زودبازده.
- فروشگاههای جعلی: دریافت وجه از خریدار بدون ارسال کالا.
- هک و نفوذ به حساب: ورود غیرمجاز به شبکههای اجتماعی یا اپلیکیشنهای مالی.
- باجافزارها: قفل کردن اطلاعات شخصی کاربر و درخواست وجه در ازای بازگرداندن آنها.
- کلاهبرداری اینستاگرامی و دیواری: فروش کالا یا خدمات غیرواقعی در پلتفرمهایی مانند Instagram یا Divar.
🔍 انواع رایج کلاهبرداری در سایتهای آگهی
- فروش کالاهای جعلی یا غیرواقعی (مثلاً گوشی یا خودرو که اصلاً وجود ندارد)
- دریافت بیعانه برای کالایی که هرگز تحویل داده نمیشود
- جعل هویت فروشنده یا خریدار با استفاده از شمارههای غیرواقعی یا مدارک جعلی
- ارسال لینکهای فیشینگ تحت عنوان «پرداخت بیعانه» یا «هزینه ارسال»
- پیشنهادهای غیرواقعی با وعده درآمد بالا یا اجاره مسکن فوری و ارزان
⚖️ تحلیل حقوقی جرم کلاهبرداری اینترنتی
مطابق ماده ۱۳ قانون جرایم رایانهای:
«هرکس به طور غیرمجاز از طریق سامانههای رایانهای یا مخابراتی با انجام اعمال متقلبانه، مردم را فریب دهد و موجب تحصیل مال، خدمات یا امتیاز شود، به حبس از یک تا هفت سال و جزای نقدی محکوم میگردد.»
همچنین:
- کلاهبرداری اینترنتی مشمول ماده ۱ قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشاء، اختلاس و کلاهبرداری نیز هست.
- این جرم در صلاحیت دادسرای عمومی محل وقوع ضرر یا محل اقامت شاکی و از نوع «قابل تعقیب با شکایت شاکی» است.
در بسیاری از موارد، کلاهبردار از هویت جعلی، شماره تلفن ناشناس، و حسابهای بانکی اجارهای استفاده میکند.
تفاوت کلاهبرداری اینترنتی با کلاهبرداری سنتی
| کلاهبرداری سنتی | کلاهبرداری اینترنتی |
|---|---|
| تماس حضوری یا فیزیکی | از راه دور و آنلاین |
| ابزار: چک جعلی، قولنامه صوری | ابزار: لینک تقلبی، ایمیل فیشینگ |
| روش ساده و شناختهشده | روش پیچیده و فنی |
| اثبات راحتتر | پیگیری نیازمند تخصص دیجیتال و فنی |
چگونه از کلاهبرداری اینترنتی شکایت کنیم؟
برای شکایت از کلاهبرداری اینترنتی، طبق مراحل زیر عمل کنید:
- جمعآوری مستندات: شامل چتها، فیشهای واریز، آدرس سایت، شماره حساب یا کارت فرد کلاهبردار.
- ثبت گزارش در سایت پلیس فتا: از طریق آدرس www.cyberpolice.ir.
- مراجعه به دادسرای جرایم رایانهای: با در دست داشتن پرینت مدارک و شکوائیه رسمی.
- طرح دعوی کیفری با وکیل متخصص: توصیه میشود برای تسریع روند، از وکیل جرایم اینترنتی کمک بگیرید.
🏛️ نقش پلیس فتا و مراجع قضایی
پلیس فتا مرجع اصلی رسیدگی به جرایم اینترنتی در ایران است. کاربران میتوانند:
- از طریق سایت رسمی پلیس فتا به نشانی www.cyberpolice.ir گزارش ثبت کنند.
- با در دست داشتن اسناد پرداخت، رسید و شماره شبا، در دادسرای ویژه جرایم رایانهای شکایت طرح کنند.
- در صورت اثبات جرم، با دستور مقام قضایی، حساب فرد مسدود شده و در صورت شناسایی، متهم دستگیر میشود.
- مرجع رسیدگی به شکایت کلاهبرداری اینترنتی
پلیس فتا: برای پیگیری اولیه و ثبت گزارش
دادسرای جرایم رایانهای: برای رسیدگی قضایی
شعب کیفری دادگاه عمومی: برای صدور حکم نهایی
مجازات کلاهبرداری اینترنتی (ماده ۱۳ قانون جرایم رایانهای)
مطابق ماده ۱۳ قانون جرایم رایانهای:
«هرکس بهطور غیرمجاز از سامانههای رایانهای وجه یا مال یا منفعتی تحصیل کند، به حبس از ۱ تا ۵ سال یا جزای نقدی از ۲ تا ۱۰ میلیون تومان یا هر دو محکوم میشود.»
همچنین طبق ماده ۷۴۱ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات):
«علاوه بر مجازات کیفری، مرتکب موظف به بازگرداندن وجه یا مال برداشته شده نیز میباشد.»
⚠️ آیا سایتهای آگهی مسئولیت دارند؟
سایتهای تبلیغاتی مانند دیوار یا شیپور معمولاً در بخش قوانین خود عنوان میکنند که صرفاً بستر انتشار آگهی هستند و مسئولیتی در قبال صحت آگهیها ندارند.
اما:
- اگر از آگهیهای مجرمانه مطلع باشند و اقدامی نکنند
- یا با وجود تذکرات کاربران، محتوا را برندارند
- یا با افراد مشکوک همکاری تبلیغاتی یا مالی داشته باشند
ممکن است مشمول مسئولیت مدنی یا کیفری مشارکت در جرم یا تسهیل جرم شوند.
🛡️ راهکارهای پیشگیری از کلاهبرداری اینترنتی
✅ برای در امان ماندن از دام کلاهبرداران اینترنتی، موارد زیر را رعایت کنید:
- هرگز پیش از مشاهده حضوری کالا یا خدمت، وجهی پرداخت نکنید
- در صورت تقاضای بیعانه یا دریافت لینک، از هویت واقعی طرف اطمینان حاصل کنید
- فقط از درگاههای بانکی رسمی و معتبر استفاده کنید
- از خریدهای «بیش از حد ارزان» یا «فوقالعاده فوری» بدبین باشید
- در معامله، از مکان عمومی استفاده کنید و مکالمات را مستندسازی کنید
- فعالسازی رمز دوم پویا
- خرید از سایتهای دارای نماد اعتماد الکترونیکی (اینماد)
- بررسی صحت فروشنده در شبکههای اجتماعی
- خودداری از پرداخت بیعانه به افراد ناشناس
- گزارش هر نوع فعالیت مشکوک به پلیس فتا
🔍 تحلیل جرمشناسانه کلاهبرداری اینترنتی در بستر تبلیغات آنلاین
کلاهبرداری اینترنتی در سایتهای تبلیغاتی پدیدهای نوظهور اما در حال گسترش است که دارای ویژگیهای متمایزی نسبت به کلاهبرداریهای سنتی است. از جمله این ویژگیها، میتوان به سهولت مخفیسازی هویت مجرم، سرعت ارتکاب جرم، گستردگی جغرافیایی قربانیان و نقض اعتماد عمومی به فضای دیجیتال اشاره کرد. این جرایم غالباً در بسترهایی شکل میگیرند که کمتر نظارت میشوند، نظیر صفحات آگهی رایگان، گروههای تلگرامی یا سایتهایی بدون هویت حقوقی مشخص.
⚖️ بررسی حقوقی عناصر متشکله جرم
بر اساس ماده ۱ قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشا، اختلاس و کلاهبرداری، کلاهبرداری عبارت است از:
“تحصیل مال از طریق توسل به وسایل متقلبانه با قصد فریب و بردن مال غیر.”
در بستر اینترنت، این توسل متقلبانه میتواند شامل ارائه تصاویر جعلی، استفاده از برندهای معتبر بدون مجوز، جعل اسناد دیجیتال (فاکتور، درگاه پرداخت، نماد اعتماد) و معرفی نهادهای خیالی باشد.
اثبات عنصر “علم و عمد” متهم در فضای دیجیتال، نیازمند بررسی دقیق IP، مکاتبات الکترونیکی و تحلیل دیجیتال ادله (Forensic) است.
🧠 شیوههای رایج کلاهبرداری در سایتهای تبلیغاتی
- آگهی جعلی فروش کالا با قیمت پایینتر از عرف
- معرفی درگاه پرداخت جعلی یا صفحات فیشینگ
- تبلیغ مشاغل پردرآمد اما غیرواقعی (مانند دورکاری با درآمد بالا)
- جعل عنوان وکالت یا مهندسی برای جذب اعتماد
- تبلیغات خدمات جعلی (ویزای تضمینی، فروش مدارک، فروش صندلی دانشگاهی و…)
- ایجاد سایتهای مشابه برندهای معروف با تغییر جزئی دامنه
🛑 خلأهای قانونی و چالشهای تعقیب
با وجود پیشبینی مجازات کلاهبرداری اینترنتی در ماده ۱۳ قانون جرایم رایانهای، اجرای مؤثر آن با چالشهایی مواجه است:
- عدم دسترسی به متهمان خارجی یا کسانی که از VPN و ابزارهای پوششی استفاده میکنند
- فقدان نظام احراز هویت واقعی کاربران آگهیدهنده
- ناهماهنگی بین نهادهای ناظر (پلیس فتا، سازمان تبلیغات، مرکز توسعه تجارت الکترونیکی و…)
- تطویل روند کارشناسی فنی در پروندههای قضایی
🛡 راهکارهای پیشگیرانه و پیشنهاد اصلاح قانون
برای کاهش آسیبپذیری جامعه در برابر این نوع کلاهبرداریها، اقدامات زیر توصیه میشود:
- الزام احراز هویت حقیقی کاربران آگهیدهنده (از طریق سامانههای سجام، شاهکار و…)
- ایجاد بانک اطلاعاتی از متهمان سایبری جهت اطلاعرسانی عمومی
- نظارت صنفی بر سایتهای آگهی و ایجاد شاخص رتبهبندی اعتبار
- افزایش سواد رسانهای کاربران از طریق آموزشهای رسمی و کمپینهای عمومی
- اصلاح قوانین جزایی با افزودن ماده مستقل برای کلاهبرداری در بستر تبلیغاتی و مجازات خاص متناسب با گستره جرائم و تعداد قربانیان
⚙ نقش دفاتر وکالت و مشاوران حقوقی در مقابله با این پدیده
وکلای دادگستری و مشاوران حقوقی نقش حیاتی در پیشگیری، اقامه دعوی و احقاق حق در این حوزه دارند. برخی از اقدامات مؤثر عبارتاند از:
- ارائه مشاوره حقوقی تخصصی به قربانیان کلاهبرداری
- تنظیم شکایت مؤثر با ذکر دقیق مستندات فنی و دیجیتال
- همکاری با پلیس فتا جهت تسریع شناسایی مجرمان
- مشارکت در تدوین طرحهای قانونی مرتبط با تجارت الکترونیک و مبارزه با فیشینگ
📢 جمعبندی و هشدار به عموم
با توجه به رشد فزاینده استفاده از اینترنت برای انجام معاملات و تبلیغات، خطر فریب در بستر تبلیغات آنلاین نیز افزایش یافته است. آگاهی، احتیاط، و اطلاع از نشانههای کلاهبرداری میتواند تا حد زیادی مانع بروز خسارت شود.
یادآوری این نکته ضروری است که هیچ تبلیغ چشمگیر و پرزرق و برقی نباید جای تحقیق و استعلام واقعی را بگیرد.
📌 نتیجهگیری
کلاهبرداری اینترنتی پدیدهای پیچیده، اما قابل پیشگیری است. رشد سایتهای تبلیغاتی و افزایش کاربران فضای مجازی، این فضا را برای کلاهبرداران مستعد کرده است. اما با افزایش آگاهی حقوقی کاربران، همکاری سایتهای تبلیغاتی در پالایش محتوا و برخورد جدی مراجع قضایی، میتوان این پدیده را کنترل کرد.
سوالات متداول
آیا خرید بینتیجه از پیج اینستاگرام قابل پیگیری است؟
بله. هرگونه خریدی که منجر به دریافت کالا یا خدمات نشده باشد، قابل شکایت کیفری است.
آیا انتقال وجه کارتبهکارت به فرد ناشناس بدون دریافت کالا، جرم است؟
بله. این مصداق کلاهبرداری اینترنتی محسوب میشود.
آیا امکان بازگرداندن پول وجود دارد؟
در صورت شناسایی متهم و اثبات جرم، بازگرداندن وجه با دستور قضایی امکانپذیر است.
📍 دفتر وکالت سید میثم رضویه و سوده مینویی – کاشان
🎓 وکلای پایه یک دادگستری | متخصص دعاوی کیفری و کلاهبرداری اینترنتی در کاشان
📌 آدرس: کاشان، بلوار دانش، دانش ۲۳، مجتمع امین، طبقه چهارم
📞 ۰۳۱۵۵۸۰۱۰۴۱ | 📱 : ۰۹۱۳۳۶۳۷۳۶۷
🌐 وبسایت: www.vakilkashan.com