مقدمه
خیانت در امانت یکی از جرائم مهم در حقوق کیفری ایران است که به نقض اعتماد مالک یا متصرف مال توسط امین اشاره دارد. بر خلاف سرقت یا کلاهبرداری که مبتنی بر ربایش یا فریب هستند، در خیانت در امانت مال با رضایت اولیه به فرد سپرده شده و سپس مورد سوءاستفاده قرار میگیرد. در این مقاله به تفصیل به تعریف، ارکان، مجازات، نمونه آراء، نکات کاربردی و مستندات قانونی میپردازیم.
تعریف خیانت در امانت
بر اساس ماده 674 قانون مجازات اسلامی (تعزیرات):
“هرگاه اموال منقول یا اسناد مثبتهی حق که به عنوان امانت یا رهن یا برای وکالت یا اجاره یا هر کار با اجرت یا بیاجرت به کسی داده شده باشد، و او آنها را تصاحب، تلف، مفقود یا استعمال نماید به نحوی که به ضرر مالک یا متصرف قانونی باشد، مرتکب جرم خیانت در امانت شده و به مجازات مقرر محکوم میگردد.”
ارکان تحقق جرم خیانت در امانت
1. وجود مال موضوع امانت
مال باید منقول، عینی یا سندی باشد که قابل تصاحب، استعمال یا اتلاف باشد.
2. سپرده شدن مال به متهم با رضایت مالک/متصرف قانونی
مال باید توسط مالک یا متصرف قانونی به امین سپرده شده باشد (به موجب وکالت، عاریه، اجاره، رهن، شرکت یا عرف).
3. قصد استرداد و یا مصرف خاص در زمان تسلیم مال
تحویل مال باید با نیت بازگشت، نگهداری یا مصرف معین باشد.
4. عمل مجرمانه (تصاحب، تلف، استعمال یا مفقود کردن) با سوء نیت
رفتار متهم باید به ضرر مالک و بدون اجازه او صورت گرفته باشد.
مواردی از رویه قضایی
🔹 رأی 237 شعبه 2 دیوان عالی کشور: استفاده شخصی از جیره مطلقه، خیانت در امانت است.
🔹 رأی 1911 – 18/2/19: مفقود شدن مال باید ناشی از تعدی یا تفریط امین باشد.
🔹 رأی 1985 – 2/7/21: تصرف در مال مسروقه مشمول خیانت در امانت نیست چون مال از ابتدا به طریق مشروع تسلیم نشده.
🔹 نظریه اداره حقوقی قوه قضاییه: اگر مال بعد از ازدواج به امانت نزد همسر باشد و پس از طلاق مسترد نشود، مشمول خیانت در امانت است.
مصادیق رایج خیانت در امانت
- عدم تحویل دستگاهی که به صورت امانی تحویل داده شده
- تحویل ندادن مال مشاع یا مالالاجاره
- امتناع مدیر شرکت یا هیئتمدیره سابق از تحویل اموال و اسناد شرکت
- نگهداری چک یا سفته به عنوان امانت و نقد کردن آن
- تحویل ندادن جهیزیه زوجه پس از طلاق
- انتقال سند خودرو یا ملک امانی به نام غیر
تفاوت خیانت در امانت با سایر جرایم مشابه
| موضوع | خیانت در امانت | کلاهبرداری | سرقت |
|---|---|---|---|
| نحوه تحصیل مال | مشروع، با رضایت | با فریب | قهرآمیز و غیرقانونی |
| نوع مال | منقول یا اسناد | معمولاً وجه یا مال | معمولاً مال منقول |
| عنصر روانی | سوءنیت در مصرف مال | فریب در گرفتن مال | قصد بردن مال غیر |
مجازات قانونی خیانت در امانت
بر اساس ماده 674 ق.م.ا. تعزیرات:
مجازات: حبس از 6 ماه تا 3 سال
در صورت وجود شرایط تخفیف یا تبدیل مجازات (مثل رد مال، جبران خسارت، ندامت متهم)، دادگاه میتواند حبس تعزیری را به جزای نقدی یا خدمات عمومی جایگزین کند.
نکات مهم و تخصصی برای پیگیری پرونده
- اظهارنامه رسمی پیش از شکایت توصیه میشود.
- شاکی باید سپردن مال را اثبات کند (با رسید، شهادت شهود، قرارداد).
- وجود قرارداد کتبی الزام نیست ولی در اثبات موثر است.
- اگر تصاحب مال در قالب رابطه کاری باشد، باز هم جرم محقق میشود (مثل رانندهای که خودرو را نمیآورد).
- استفاده از نظریه کارشناسی در تعیین ارزش مال یا احراز تلف ضروری است.
پاسخ به 10 سؤال متداول درباره خیانت در امانت
۱. آیا برای اثبات خیانت در امانت وجود قرارداد کتبی ضروری است؟
✅ خیر. قرارداد کتبی الزامی نیست؛ اما سپرده شدن مال باید اثبات شود.
۲. آیا خیانت در امانت شامل مال غیرمنقول میشود؟
❌ خیر. فقط اموال منقول و اسناد موضوع این جرم هستند.
۳. آیا اگر مال تلف شده باشد ولی به قصد خیانت نبوده، جرم محقق است؟
❌ نه، باید سوء نیت و تعدی یا تفریط امین احراز شود.
۴. آیا میتوان از امین که مال را به شخص ثالث داده شکایت کرد؟
✅ بله، اگر این عمل بدون اجازه مالک باشد، خیانت در امانت محسوب میشود.
۵. آیا شکایت باید به دادسرای محل سکونت متهم باشد؟
✅ معمولاً دادسرای محل وقوع جرم یا محل تسلیم مال صالح به رسیدگی است.
۶. اگر شخصی مدعی شود مال را به امانت سپرده ولی مدرکی ندارد، آیا میتوان شکایت کرد؟
✅ بله، مشروط به امکان اثبات با دلایل دیگر.
برای اثبات امانت بودن مال، الزامی به ارائه سند کتبی نیست. شهادت شهود، مکالمات پیامرسانها، پیامک، ایمیل، پرینت واریزی، یا حتی اقرار ضمنی متهم میتواند به عنوان قرینه یا اماره قضایی مورد استناد قرار گیرد. دادگاه با بررسی مجموعه قرائن تصمیمگیری میکند.
۷. اگر متهم مدعی شود مال تلف شده اما به دلایل خارج از ارادهاش، چه میشود؟
❌ اگر تلف مال بدون تقصیر و بدون سوءنیت باشد (مثل آتشسوزی، سیل، سرقت با شکست حرز)، جرم تحقق نمییابد.
اما در صورتی که تعدی یا تفریط (مانند سهلانگاری، بیاحتیاطی، تغییر محل مال بدون اطلاع) اثبات شود، همچنان مسئولیت کیفری متهم پابرجاست.
۸. آیا خیانت در امانت شامل وجه نقد هم میشود؟
✅ بله. وجه نقد (پول) نیز اگر به عنوان امانت، قرض، رهن یا وکالت در اختیار امین قرار گرفته باشد و او در آن تصرّف غیرمجاز کند، شامل عنوان کیفری خیانت در امانت میشود.
⚖ نمونه: تحویل پول برای پرداخت قبض یا خرید کالا و استفاده شخصی از آن.
۹. آیا خیانت در امانت مشمول مرور زمان میشود؟
✅ بله.
مطابق قانون آیین دادرسی کیفری و قانون مجازات اسلامی، مدت مرور زمان تعقیب، صدور حکم و اجرای مجازات برای جرائم تعزیری درجه ۶ (مثل خیانت در امانت)، ۵ سال از زمان ارتکاب جرم است.
در صورتی که شاکی ظرف این مدت اقدام نکند، حق شکایت کیفری از بین میرود.
۱۰. آیا خیانت در امانت قابل گذشت است؟
❌ خیانت در امانت تا سالها غیرقابل گذشت محسوب میشد،
اما مطابق ماده ۱۰۴ قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲ (اصلاحی ۱۳۹۹)، بسیاری از جرائم از جمله خیانت در امانت در صورتی که بین افراد خصوصی و فاقد جنبه عمومی باشد، قابل گذشت هستند.
✅ بنابراین، در اغلب موارد با رضایت شاکی خصوصی، تعقیب متهم متوقف و قرار موقوفی تعقیب صادر میشود.
نتیجهگیری
جرم خیانت در امانت اگرچه ظاهراً ساده به نظر میرسد، اما در عمل دارای پیچیدگیهای اثباتی و حقوقی فراوانی است. ملاک اصلی، تحویل مال با رضایت، تعهد به نگهداری یا بازگرداندن آن و در نهایت سوء استفاده از آن مال است. آگاهی از عناصر قانونی، رویههای قضایی و نحوه اثبات جرم، شرط موفقیت در طرح شکایت کیفری یا دفاع در برابر آن است.
تماس با وکیل متخصص خیانت در امانت
برای مشاوره تخصصی یا تنظیم شکایت/لایحه دفاعیه در دعاوی خیانت در امانت میتوانید با دفتر وکالت ما در کاشان تماس بگیرید:
📍 کاشان، بلوار دانش، دانش ۲۳، مجتمع امین، طبقه چهارم
📞 ۰۳۱-۵۵۸۰۱۰۴۱
📱 : ۰۹۱۳۳۶۳۷۳۶۷
🌐 وبسایت: www.vakilkashan.com
